Werken aan terugkeer op basis van wetenschap

In het werk van DTenV hangt veel af van gedrag. Zowel het gedrag van de persoon die moet terugkeren als dat van de regievoerder, heeft invloed op de uitkomst van een vertrekprocedure. Daarom zetten Imme en Julie, gedragsdeskundigen bij DTenV, zich in om regievoerders te helpen gedragsbewust te werken. Hiervoor zetten ze van alles in: van praktijkonderzoek en kennissessies tot zogenaamde gesprekskaarten. Julie licht toe: ‘Er is vaak een grote kloof tussen wetenschappelijke kennis en de praktijk. Die proberen we met concrete hulpmiddelen te overbruggen.’

Gesprekskaarten

Een van de hulpmiddelen die de gedragsdeskundigen gemaakt hebben, zijn de gesprekskaarten. Dit is een set kaarten die regievoerders kunnen gebruiken ter voorbereiding op en tijdens een vertrekgesprek. Op elke kaart is een belangrijk thema afgebeeld dat in het gesprek onder de aandacht zou moeten komen, zoals de asielprocedure, medische omstandigheden en de rol van familie. Op de achterkant staan praktische handvatten en voorbeelden voor de regievoerder om het thema van de kaart bespreekbaar te maken.

Door de kaarten neer te leggen maken regievoerders het traject inzichtelijk voor mensen en kunnen ze laten zien welke stappen er nog aankomen. Julie: ‘Dit bouwt voort op onderzoek naar de rol van zogenaamde procedurele legitimiteit bij terugkeer. Er is veel onzekerheid over de uitkomst van een procedure, de duur, wat verschillende instanties van je willen. Uit onderzoek blijkt dat wanneer migranten het proces wat zij hebben doorlopen begrijpen en als eerlijk, zorgvuldig en transparant ervaren, de kans groter is dat zij meewerken aan terugkeer wanneer hun aanvraag wordt afgewezen.’
Imme: ‘Het is ook een geheugensteun voor regievoerders: heb ik al deze onderwerpen met deze persoon behandeld? Een regievoerder kan er voor kiezen om één of twee kaarten te bespreken tijdens het vertrekgesprek als diegene een heel gefocust gesprek wil voeren. Het is ook mogelijk om samen met betrokkene de symbolen in de volgorde van het traject neer te leggen.’ Julie: ‘Door iemand mee te nemen in hoe het proces verloopt en zo meer begrip te creëren, kan er meer ruimte ontstaan om over de toekomst na te denken.’

Achter elk aspect van de kaarten zit wel een gedragsinzicht. Imme: ‘Het symbool op de voorkant van de kaarten verbeeldt het onderwerp. Dit helpt de betrokkene om de informatie beter te begrijpen, herkennen en onthouden. De verschillende kleuren en zachtere vormen trekken de aandacht en stralen vriendelijkheid uit, wat uitnodigt tot een interactiever gesprek.’ Dit is belangrijk omdat er grote verschillen zijn tussen de mensen die bij DTenV terecht komen. Julie: ‘Soms heb je mensen die niet kunnen lezen of schrijven of een laag cognitief niveau hebben. Maar je hebt ook mensen die heel goed begrijpen hoe het juridisch allemaal in elkaar zit. Het is de kunst om tijdens het gesprek goed aan te sluiten bij ieder persoon. Dat iemand knikt terwijl je iets vertelt, hoeft niet te betekenen dat de boodschap wordt begrepen. Het kan ook zijn dat die persoon beleefd en meewerkend wil overkomen tegenover iemand met autoriteit.’

Overzichten en inrichting

Naast de gesprekskaarten werken de gedragsdeskundigen aan interactieve overzichten van gedragsinzichten om kennis over te brengen. Imme: ‘Samen met de taal-en cultuurspecialist van DTenV hebben we een overzicht gemaakt met de naam ‘Universele waarden, verschillende uitingen’. Dezelfde waarden – zoals respect of loyaliteit aan familie – kunnen in verschillende culturele contexten namelijk tot ander gedrag leiden. Dit kan in de praktijk voor misverstanden zorgen.’ Ook is er een zgn. ketenkaart gemaakt. Imme: ‘Die biedt een overzicht van alle ketenpartners en hun rol rond terugkeer. Hiermee willen we stimuleren dat er goed wordt afgestemd met ketenpartners, zodat we dezelfde boodschap geven.’ Julie vult aan: ‘Als mensen het idee hebben tegenstrijdige dingen te horen, trekken ze de informatie die ze krijgen al snel in twijfel. Dat kan de bereidheid om mee te werken beïnvloeden.’