Leerzame en heftige tijd voor IND’er Fernando Navarro Martinez op Lampedusa

‘De realiteit op Lampedusa laat je niet onberoerd. De mensen die hier per boot arriveren hebben vaak een levensgevaarlijke reis achter de rug. Ze zijn uitgeput, soms getraumatiseerd, en hebben vaak zorg nodig. Het contrast tussen de migratierealiteit en Lampedusa als populair vakantie-eiland, waar jaarlijks tienduizenden Italianen naartoe komen, is enorm. Zo groot dat het soms gewoon schrijnend is. Juist dan besef je dat het tonen van empathie en menselijke waardigheid het allerbelangrijkste is in je werk.’

Iedere Europese lidstaat is verplicht om jaarlijks mensen te leveren aan missies van Frontex. Fernando werkte mee aan een missie om de afgelegde reisroutes en de werkwijze van mensensmokkelaars in kaart te brengen. Daarvoor hield hij interviews met migranten, een lastige klus omdat veel mensen aarzelen om te praten, uit angst voor de mensensmokkelaars. De informatie wordt verwerkt in algemene rapporten voor de analisten van Frontex, dat de analyses weer deelt met de Europese lidstaten, Europol en de Europese Commissie. Het doel: een actueel beeld hebben om grensoverstijgende criminaliteit effectiever te bestrijden.

Mensonterende omstandigheden

‘De aankomsten van boten met migranten maakte diepe indruk. Mensen zaten vaak uren- of zelfs dagenlang op zee in een vissers- of rubberboot. Al die tijd moesten ze stil blijven zitten op de bodem van de boot, want bij te veel beweging kan een boot kantelen. Tegelijkertijd moesten ze ook daar hun behoeften doen. De omstandigheden zijn echt mensonterend. Op een avond kwam er in het pikkedonker een bootje de haven binnen. Een kindje van nog geen jaar oud was onderweg aan onderkoeling overleden. De moeder kreeg de ruimte om haar kindje zelf van de boot te dragen voordat ze de ambulance instapte. Dat soort momenten vergeet je nooit meer. Het is niet makkelijk om mee om te gaan, maar als ik het zwaar had, was er altijd een collega uit mijn team om mee te praten.’

‘Geen dag was hetzelfde. Je agenda wordt volledig gedicteerd door de instroom vanaf zee. Soms kon ik rustig een interview uitwerken dat ik eerder had afgenomen, maar de volgende dag kwamen er weer tientallen mensen met een boot aan. Op mijn werkplek op Schiphol heb ik meestal een vaste planning, dus dit was wel een groot verschil.’

Invloed van mensensmokkelaars

‘We willen met de interviews bijvoorbeeld te weten komen welke route mensen hebben afgelegd, waar ze de grens over gaan, wat de opeenvolgende transitlanden zijn en welke transportmiddelen ze gebruiken. Ook wilden we informatie vergaren over de identiteit of kenmerken van de smokkelaars, de betaalde bedragen, de manieren waarop migranten met hen in contact zijn gekomen en de ‘safe houses’ waar migranten verbleven. We noteerden geen namen of andere persoonsgegevens. Dat was belangrijk, want je wilt dat iemand zich veilig genoeg voelt om zijn, haar of diens verhaal te vertellen. Sommige mensen waren bang voor de gevolgen als hun verhaal zou uitlekken. Het is heel begrijpelijk dat mensen aarzelen om te praten, want de invloed van mensensmokkelaars reikt immers tot diep in Europa, wat sommige van deze migranten extra kwetsbaar maakt.’

Oog houden voor de mens achter het verhaal

‘Ik liep weleens rond op het kamp om simpelweg aanspreekbaar te zijn. Soms groette ik mensen respectvol in hun eigen taal en ging ik even bij ze zitten zonder pen en papier. Gewoon om te vragen hoe het ging, zonder officiële vragen. Zo'n simpel gebaar breekt direct het ijs en biedt rust in alle hectiek. Het is een kleine moeite waarmee je écht de menselijke maat toepast. Het laat namelijk zien dat je er op dat moment puur als medemens voor iemand bent.’

‘Je werkt samen met de Italiaanse autoriteiten, politie- en immigratiedienstmedewerkers uit meer dan tien verschillende EU-lidstaten én organisaties zoals de EUAA, UNHCR en het Rode Kruis. Iedereen heeft daarin zijn eigen specifieke rol en mandaat. Hoewel onze taken verschillen, werk je wel in dezelfde hectische dynamiek. We dragen de mensen die hier aankomen allemaal een warm hart toe, en vanuit dat gezamenlijke respect probeer je de processen zo humaan en professioneel mogelijk te laten verlopen. Het was heel waardevol om die internationale krachtenbundeling mee te maken.’

Realiteit wordt tastbaar

‘Als ik nu een asieldossier lees, kan ik me een veel completere voorstelling maken van de situatie. Ik heb nu immers zelf gezien wat mensen onderweg meemaken en hoe ze aankomen. Dat maakt de context achter de feiten veel concreter. Je leert hoe migratietrends werken, hoe mensen reizen en hoe smokkelnetwerken opereren. Die kennis neem je mee terug in je werk bij de IND. Het maakt de realiteit achter mijn werk tastbaar en herinnert mij er eens te meer aan dat achter elk dossier een heel mensenleven schuilt.’

Noot van de redactie: Fernando vertelt over zijn persoonlijke ervaringen. Zijn verhaal is geen weergave van de standpunten van Frontex.