Aanpak overlastgevers zonder rechtmatig verblijf

In theorie lijkt het een één-tweetje: als mensen niet rechtmatig in Nederland verblijven, moeten ze het land verlaten. En als ze overlast veroorzaken liever vandaag dan morgen. Maar in de praktijk is dat makkelijker gezegd dan gedaan. Omdat een land van herkomst geen reisdocumenten afgeeft bijvoorbeeld. Of omdat mensen niet op één plek blijven, helemaal van de radar verdwijnen of steeds weer nieuwe procedures beginnen waardoor ze niet verwijderbaar zijn.

In dat licht moet de opdracht worden bezien die het directoraat-generaal Migratie van Justitie en Veiligheid drie jaar geleden gaf aan DTenV om ‘maatregelen te implementeren die bijdragen aan het uit kunnen zetten van mensen die geen recht hebben op verblijf in Nederland en overlast veroorzaken’. Vrij vertaald: bedenk oplossingen om belemmeringen in het vertrekproces te doorbreken en blijf zoeken naar mogelijkheden voor terugkeer. Dit heeft geleid tot het ‘Programma Implementatie Taakuitbreiding DTenV’, waar het Thematisch Team Overlastgevende Vreemdelingen (TTOV) onder valt.

Ernst Veenhoven, werkzaam bij de afdeling Ketensturing van het ministerie: ‘Met dit programma willen we ervoor zorgen dat bij lichtere strafbare feiten asielaanvragen als dat kan versneld worden behandeld door de IND. En dat mensen bij een afwijzing, indien noodzakelijk en mogelijk, in vreemdelingenbewaring worden gesteld met het oog op gedwongen terugkeer. Het is belangrijk dat je dat goed organiseert als keten. Openbare orde en veiligheid zijn zaken van de gemeente en de politie met de burgemeester als bevoegd gezag, maar vanuit de migratieketen kunnen we hier aan bijdragen.’

Gezamenlijke acties

Het TTOV is het geesteskind van oud-DTenV’er Peter Bos. Sinds twee jaar is hij een van de vier ketenmariniers in dienst van het ministerie van Justitie en Veiligheid om overlast tegen te gaan. Ze zijn een verbindende schakel tussen alle organisaties die betrokken zijn bij overlastgevers en verkleinen de kloof tussen het Rijk en de uitvoerende partijen. Hij is veel in gesprek met gemeenten, burgemeesters en ambtenaren openbare orde, veiligheid of asiel, maar ook met bijvoorbeeld een winkeliersvereniging of met vervoersbedrijven. ‘Het gaat steeds om de lijntjes bij elkaar krijgen: hoe brengen we de overlast in kaart, wie hebben we daarvoor nodig, wat is er voor nodig om het op te lossen en wie neemt het voortouw. We adviseren rechtstreeks en gevraagd en ongevraagd de minister van Asiel en Migratie en stemmen veel af in de keten om tot een versnelling te komen en mazen in het net te dichten.’

Zo’n maas in het net kan bijvoorbeeld ontstaan wanneer overlastgevers het hele land doorreizen. ‘Een agent ziet niet zomaar dat iemand in een andere regio al een overtreding heeft begaan. Ook heeft elk korps een eigen werkwijze.’ Daders kunnen bovendien lang onder de radar blijven als er geen aangifte wordt gedaan van overtredingen in het azc of daarbuiten.

Het TTOV biedt een nieuwe mogelijkheid voor verbinding. Net als de ketenmariniers sluit het TTOV  aan bij bestaande overleggen, zoals de regionale afstemmingsoverleggen (RAO) en het ‘Top X-overleg’ en onderhoudt het korte lijnen met gemeenten en de (vreemdelingen)politie. Zo werd een doorstart gemaakt met de werkwijze om Dublinclaimanten die uit beeld verdwijnen en weer asiel aanvragen, meteen over te brengen naar het detentiecentrum. Bij onder meer de stations in Utrecht en Eindhoven gingen politie, gemeente, de IND en DTenV samen op pad om snel tot resultaten te komen. De politie hield overlastgevers staande op basis van het niet beschikken over een geldig vervoersbewijs. Als ze zich niet konden identificeren en als bleek dat ze geen rechtmatig verblijf hadden, keek DTenV of ze uitzetbaar waren. In dat geval werden ze meegenomen naar het bureau om dezelfde avond in vreemdelingenbewaring te worden gesteld door uitvoerend ambtenaren van DTenV. De volgende dag werden ze overgebracht naar het Detentiecentrum Rotterdam. 

Afspraken met de strafrechtketen

Het team kijkt ook waar in de keten nog winst te behalen valt. Zo’n punt is het ‘koppelvlak’ met de strafrechtketen. George Rasker, landelijk officier van justitie voor vreemdelingen in het strafrecht bij het Openbaar Ministerie, noemt als voorbeeld overlastgevers zonder vaste woon- of verblijfplaats. ‘Als iemand bij een overtreding wordt aangehouden krijgt die later een bekeuring van het CJIB. Pleegt de vreemdeling een misdrijf dan ontvangt deze een dagvaarding voor een zitting van de politierechter. Als het om een asielzoeker gaat, kan die zijn geregistreerd in Ter Apel zonder daar te verblijven. Komt iemand vervolgens niet opdagen bij de strafzitting, dan wordt de vreemdeling bij verstek veroordeeld. Maar de vraag is: kan het vonnis wel worden uitgevoerd? Er is nu een aanwijzing gemaakt om te zorgen dat overlastgevers zonder vaste woon- of verblijfplaats zich niet kunnen onttrekken aan berechting en eventuele strafoplegging. Dat betekent dat zoveel mogelijk ‘lik op stuk’ wordt toegepast, en dat berechting gebeurt in de periode dat iemand vast zit na aanhouding door de politie.’

Om vertrek te kunnen realiseren, is afgesproken dat uitzetting vóór gaat. George: ‘De hoofdregel is dat een vreemdeling die een straf krijgt opgelegd eerst zijn straf uitzit en aansluitend het land wordt uitgezet. Maar er zijn mensen bij wie we pas in vreemdelingenbewaring constateren dat er nog een detentiestraf openstaat. En de mogelijkheid iemand uit te zetten is ook niet vanzelfsprekend. In die gevallen kunnen we de straf opschorten. De straf wordt dan niet uitgevoerd, maar zodra iemand weer in Nederland opduikt gebeurt dit alsnog. Dit krijgt betrokkene nadrukkelijk te horen en daardoor is het meteen een stok achter de deur om weg te blijven uit Nederland.’

Meedenken met gemeenten

Het TTOV denkt ook mee met gemeenten die omhoog zitten met overlastgevende migranten die geen rechtmatig verblijf hebben in Nederland. Petra Verburg, werkzaam op de afdeling veiligheid van de gemeente Amersfoort, werd via een ketenmarinier op het spoor gezet van het TTOV. Ze nam contact op over twee personen in de stad met een strafblad die te horen hebben gekregen dat ze het land moeten verlaten. Weliswaar mogen gemeenten en DTenV in het kader van de AVG niet zomaar persoonsgegevens van vreemdelingen uitwisselen, maar meedenken over generieke oplossingen kan wel. Daarbij kan het een voordeel zijn dat DTenV perspectieven en inzichten vanuit vertrek inbrengt in plaats vanuit het openbare orde-domein. Helaas bleek in deze gevallen niet meteen een oplossing mogelijk: de landen van herkomst van de betrokkenen werken niet mee aan gedwongen terugkeer, zodat vrijwillige terugkeer de enige optie is. Toch heeft Petra het contact met TTOV als heel positief ervaren. ‘Ze kunnen aangeven wat er kan. Er kan veel niet, maar er zijn ook altijd dingen wel mogelijk. En een nieuw inzicht voor mij is dat de situatie kan veranderen. Wat dat betreft is het belangrijk om te proberen in contact te blijven en steeds de optie van zelfstandige terugkeer aan te geven.’

Samenvattend is samenwerken en gebruikmaken van de mogelijkheden die er zijn de snelste weg om overlastgevende migranten sneller en beter aan te pakken, aldus George. ‘Als we dit intensiveren kunnen we de overlast significant terugdringen, binnen de bestaande kaders. Tegen iedereen in de migratieketen die tegen problemen aan loopt zou ik zeggen: schrijf je probleem eens op, vraag collega’s of ze je probleem herkennen en escaleer binnen de eigen organisatie of met ketenpartners. Doe wat nu al kan, daar moeten we mee beginnen.’

Contact opnemen met het TTOV kan via ttov@dtenv.nl of de lokale regievoerder van DTenV.