Belangrijke uitweg in schrijnende situaties

De conclusie, een jaar na de start van de zogenoemde rode knop: een waardevolle route die goed wordt gebruikt en waar voorzichtig mee wordt omgegaan. Advocaten en andere ketenpartners maken er veelal op de juiste manier gebruik van. Met andere woorden, vooral de echt schrijnende gevallen worden gemeld. ‘Alle betrokkenen realiseren zich heel goed wat de bedoeling is van deze route’, zegt Susanne Beijer, operationeel manager Ketenservice bij de directie Dienstverlenen.

Ze blikt terug op een jaar ‘rode knop’, samen met Matty Verburg, senior consulent team Expertise bij VluchtelingenWerk (VWN). ‘Het is ontzettend fijn dat er op deze manier toch een uitweg is voor mensen die in schrijnende situaties zitten en dat dit soort zaken toch in beeld kunnen komen’, aldus Matty.

Unieke situaties

De rode knop is in de praktijk een formulier. Hiermee kunnen advocaten, VluchtelingenWerk, het Juridisch Loket, NIDOS, het COA, de rechtswinkel(s) en de UNHCR een melding doen bij de IND van een schrijnende zaak zoals bijvoorbeeld een aanvrager die terminaal ziek is. Maar niet elke moeilijke situatie komt in aanmerking. Susanne: ‘Het gaat om unieke individuele situaties. Het mag bijvoorbeeld niet alleen met de lange wachttijd te maken hebben.’

De Ketenservice van de IND stuurt de meldingen door naar een dedicated team waarin IND’ers met verschillende expertise bij elkaar zitten. De meeste meldingen hebben betrekking op asiel en nareis. De dedicated teamleden, die dit naast hun dagelijkse werk doen, beoordelen of een zaak met voorrang behandeld moet worden vanwege bijzondere en individuele omstandigheden. Als dit het geval is pakt de verantwoordelijke directie de zaak op.

Sinds januari vorig jaar zijn bij de IND 417 rode-knop-zaken ingediend. Daarvan is 45 procent (186 zaken) met voorrang behandeld. ‘We kijken niet of de aanvraag zelf kansloos of kansrijk is. Wel wordt gekeken of de individuele omstandigheden daadwerkelijk schrijnend zijn’, legt Susanne, mede-coördinator van het dedicated team, uit.

Medische achtergrond

Verreweg de meeste meldingen hebben een medische achtergrond. Vaak gaat het niet om de aanvrager zelf, maar om achtergebleven familieleden. ‘Een verzoek om voorrang vanwege een medische situatie doet zich sneller voor in het land van herkomst, omdat de medische zorg daar veel beperkter is. In Nederland zou het kunnen gaan om iemand die terminaal ziek is en nog graag zijn achtergebleven kinderen wil zien. We doen in al die zaken een redelijkheidstoets. Die draait om de vraag: herken ik in de stukken een onderbouwing van de geschetste situatie?’

‘Doordat we overal aanwezig zijn en zoveel mensen spreken merken onze teamleiders het als er met iemand meer aan de hand is. Die schrijnendheid springt er vaak echt uit’, zegt Matty van VWN. Samen met haar collega’s stuurt zij de schrijnende zaken door naar de IND.

Een van de eerste zaken die VWN voorlegde, was van een Syrische man wiens zoon lijdt aan sikkelcelziekte. Door de oorlog was behandeling in Syrië nauwelijks mogelijk en was eerder al een dochter aan dezelfde ziekte overleden. Door de medische nood en veiligheidsrisico’s kon het gezin niet tegelijk vluchten. ‘Dankzij de rode knop volgde toch een gezinshereniging. Dat was echt heel fijn,’ zegt Matty.

Hartverscheurend

Maar het loopt ook wel eens anders: ‘Soms hebben we een hartverscheurende zaak van een ziek kindje en dan oordeelt de IND dat behandeling ook in het eigen land kan. Terwijl de zorg in Nederland veel beter is’. Susanne erkent dat het soms heel wrang lijkt dat er geen voorrang wordt verleend als er sprake is van dergelijke omstandigheden. ‘Maar we proberen wel steeds vast te houden aan de uitgangspunten van de ‘rode knop’, namelijk dat de gevolgen onaanvaardbaar zullen zijn als de zaak niet met voorrang wordt behandeld. Hierbij moeten we ook rekening houden met de belangen van alle andere mensen die wachten op de behandeling van hun aanvraag.’

Volgens Matty is het voor aanvragers vaak moeilijk om aan de juiste medische documenten te komen. ‘Aantonen dat je iets niet kunt krijgen, is soms ingewikkelder dan aantonen dat je iets wel hebt. Zeker in landen als Syrië, Jemen of Gaza waar ziekenhuizen vaak zijn gebombardeerd, is het verkrijgen van bewijs vaak vrijwel onmogelijk.’

VWN heeft in totaal 170 zaken aan de IND gestuurd voor de rode-knop-procedure. Er waren er meer, maar die zaken die sowieso niet voldoen aan de criteria, gaan niet naar de IND. Matty en haar collega’s toetsen dus zelf al of een zaak binnen de reikwijdte valt voor een melding.

Onderling overleg

En dat is soms nog wel eens lastig. ‘We worden af en toe toch weer verrast als blijkt dat een zaak toch geen voorrang krijgt. Maar het is wel heel fijn dat de IND altijd bereikbaar is om verschillen in inschatting open te bespreken. Ook de onderlinge overleggen helpen en we krijgen nu ook meer toelichting waarom een zaak niet versneld wordt. Er is ook ruimte om een zaak nog een keertje te sturen.’

Hoewel de rode knop formeel een pilot is, loopt deze zonder einddatum door. Een evaluatie volgt nog, maar Matty en Susanne zien de meerwaarde. ‘We zijn heel blij met de rode knop want dat biedt een uitweg in schrijnende situaties. Ook al is het natuurlijk zo dat een rode knop niet nodig zou zijn, als de wachttijden niet zo lang waren,’ zegt Matty. ‘We hopen dat asielzoekers de rode knop blijven vinden, ook als VluchtelingenWerk door bezuinigingen minder op locaties kan zijn. In de huidige situatie is zo’n noodventiel altijd nodig.’

Ook Susanne hoopt dat de rode knop blijft bestaan. ‘Door het migratiepact worden de termijnen korter en worden advocaten later betrokken bij een zaak, dus daar moeten we zeker naar gaan kijken. De procedure biedt geen oplossing voor iedereen, maar maakt wel zichtbaar dat schrijnende situaties bestaan en dat samenwerking binnen de keten het verschil kan maken.’